Эгемендик жылдарында Казакстан менен Кыргызстандын Баш мыйзамдары кандай өзгөрдү?
2026-жылдын 15-мартындагы референдум Казакстандын Баш мыйзамын өзгөртүү тарыхындагы кезектеги айлампа болуп калды. Расмий маалыматтар боюнча, Конституциянын жаңы редакциясын шайлоочулардын 87,15% колдоду. Бул Казакстандын экинчи президенти К.Токаевдин башкаруусундагы үчүнчү масштабдуу конституциялык өзгөртүү болуп калды.
Ал эми Кыргызстандын Конституциясы ар бир жаңы мамлекет башчысы алмашкан сайын өзгөрүүгө дуушар болуп келет, өлкөдө буга чейин алты президент алмашты. Алты жыл мурдагы акыркы конституциялык реформа парламентаризмди биротоло талкалап, Кыргызстанды суперпрезиденттик республикага айлантты.
Эгемендиктин ондогон жылдарында эки өлкөнүн тең Баш мыйзамдары бир нече ирет кайра оңдолуп түздөлдү. Ар бир реформа «элдин эрки» жана прогресске карай кадам катары көрсөтүлгөнү менен, иш жүзүндө алар ар дайым бир гана максатты - учурдагы президенттердин жеке бийлигин бекемдөөнү көздөп келген.
«Эгемендик 2.0» долбоорунун алкагында эки басылма - «Республика» (Казакстан) жана «Новые лица» (Кыргызстан) СССРдин мурдагы эки республикасынын постсоветтик калыптануу жолун изилдейт. Бул макалалар топтомунда биз Борбор Азиянын эки өлкөсүндө Конституция канча жолу, кантип жана эмне үчүн өзгөртүлгөнүн талдайбыз.
Алгачкы «көз карандысыз» Конституциялар
Эгемендик жарыялангандан кийин постсоветтик республикалар жаңы, көз карандысыз мамлекеттин Конституциясына муктаж болгон. Ошентип, Казакстандын алгачкы Конституциясы 1993-жылы кабыл алынган.
Жалпысынан, эгемендиктин 35 жылында Казакстанда Конституция жалпы элдик референдум аркылуу төрт жолу кабыл алынды. Биринчи президент Нурсултан Назарбаевдин тушунда 1993 жана 1995-жылдары кабыл алынса, 1998, 2007, 2011 жана 2017-жылдары өзгөртүүлөр киргизилген. Экинчи президент Касым-Жомарт Токаев болсо Конституцияны 2019-2022 жана 2026-жылдары өзгөртүүгө жетишти.
Кыргызстанда да алгачкы Конституция 1993-жылы «легендарлуу парламент» тарабынан кабыл алынган. 35 жылдык эгемендик тарыхында Кыргызстанда алты президент алмашып, Конституция он жолу өзгөртүлдү, анын ичинен төртөө референдум жолу менен ишке ашкан.
Бир гана Аскар Акаев Баш мыйзамды 4 жолу - 1994, 1996, 1998 жана 2003-жылдары кайра өзгөрткөн. Курманбек Бакиевдин тушунда Конституция үч жолу - 2006-жылдын ноябрь жана декабрь айларында, ошондой эле 2007-жылы да өзгөртүлгөн. Андан кийин Убактылуу өкмөттүн тушунда 2010-жылы, Атамбаевдин тушунда 2016-жылы жана акыркы өзгөртүүлөр 2021-жылы ишке ашырылды.
1993-жыл: Казакстандын алгачкы Конституциясы
Айрым эксперттер 1993-жылдагы Конституцияны Казакстандын тарыхындагы эң мыкты Баш мыйзам деп аташат. Ал ошол кездеги Жогорку Совет деп аталган парламент тарабынан иштелип чыгып, кабыл алынган.
Баш мыйзам төрт бөлүмдөн, 21 главадан жана 131 беренеден турган. Анда Казакстан эгемен республика, казак тили - мамлекеттик тил, ал эми орус тили - улуттар аралык баарлашуу тили деп көрсөтүлгөн. Жогорку Совет, тагыраагы парламент, кеңири ыйгарым укуктарга ээ болгон: Конституцияны жана мыйзамдарды кабыл алуу же өзгөртүү; президент тарабынан сунушталган премьер-министрди жана министрлерди дайындоого макулдук берүү; референдум өткөрүү боюнча чечим кабыл алуу жана башка көптөгөн укуктар ага таандык эле.
Иш жүзүндө өлкө парламенттик республикага багыт алган болчу.
«1993-жылдагы Конституция - парламенттик-президенттик республиканын Баш мыйзамы эле. Аткаруу бийлигине карата күчтүү көзөмөл укуктарына ээ болгон кубаттуу мыйзам чыгаруу органы бар болчу. Жогорку Советтин Көзөмөл палатасы деген институт бекитилип, атайын мыйзам кабыл алынган. Бул палата аткаруу бийлигинин өлкөдө жүргүзүп жаткан иштерин, анын ичинде жаңыдан башталган менчиктештирүү жана башка процесстерди тыкыр көзөмөлдөчү», - деп эскерет Казакстандын Жогорку Советинин мурдагы депутаты, адвокат Виталий Воронов.
Виталий Воронов менен маекти төмөнкү шилтеме аркылуу көрүүгө болот: Зачем президенту такие полномочия?
Жогорку Советтин жана Мажилистин мурдагы депутаты Серик Абдрахмановдун айтымында, бул Конституция эгемен Казакстандын укуктук базасын камсыз кылган.
«Анын алкагында Жогорку Советтин депутаттары 280ге жакын мыйзам кабыл алышкан. 1993-жылдагы Конституция элдин маанайын чагылдырып турчу, биз парламенттик республика кура турганыбызды жарыялаган болчубуз», — дейт ал.
Серик Абдрахманов менен маектешүүнү шилтемеден көрсө болот: Назарбаев похоронил Конституцию из-за Гиффена
Серик Абдрахмановдун пикиринде, бул «чыныгы элдик Конституция» болгон.
Кыргызстан: Акаевдин бийликти узурпациялап алышы
Кыргызстанда алгачкы Конституциянын кабыл алынышы Казакстандын тажрыйбасы менен таңгалычтуу үндөшүп турат. Ал тургай, эксперттер 1993-жылдагы Конституциянын вариантын эң мыкты жана демократиялуу деп аташат. Бул варианттын үстүнөн «легендарлуу» парламенттин 350 депутаты иштеп, эл аралык эксперттер кеңеш беришкен.
«1993-жылдагы Конституция чыныгы элдик мыйзам болгон: аны эки жарым жыл бою коомчулук талкуулап, эл аралык эксперттер кеңеш берип, ал эми аны кабыл алууда Чолпон Баекова (1993-жылдан 2007-жылга чейин Конституциялык соттун төрайымы – ред.) негизги ролду ойногон. Конституция эгемендиктин негизин түптөп, мамлекеттик түзүлүштү жана башкаруу формасын аныктаган, анда парламент президентке караганда күчтүүрөөк болчу. Документ ЕККУ тарабынан жогору бааланып, көбү аны дагы деле биздин тарыхыбыздагы эң мыкты мыйзам деп эсептешет.
Бирок менин көз карашым башкача: мыйзам канчалык деңгээлде аткарылса, ал ошончолук деңгээлде жакшы. Ал эми бул Конституция бир жылдан кийин эле бузулган», — деп эскерет саясатчы, Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Азимбек Бекназаров.
1994-жыл өзгөчө болгону менен тарыхта калды. Кыргызстандын «легендарлуу парламенти» иш жүзүндө жашоосун токтотту. Бул кадимки классикалык таркатуу эмес эле, Аскар Акаевдин мындай жарлыкка кол коюуга эрки жеткен эмес. Анын ордуна жасалма кризис сценарийи ишке киргизилген: ЖМКларда депутаттарды массалык түрдө каралоо, сессияларды физикалык түрдө бөгөттөө менен алмашкан. Депутаттарды жөн гана жыйындар залына киргизбей коюу менен кворумду атайылап бузушкан.
Бул чабуулдун чыныгы себеби «легендарлуу» парламенттин күчүндө эле. Президент жана анын айланасындагылар ири алтын кени «Кумтөр» боюнча кылмыштардын бети ачылышынан жана менчиктештирүүдөгү коррупциялык схемалардын ашкереленишинен аябай коркушкан. Жогорку Кеңештин төрагасы Медеткан Шеримкуловдун эскергенине караганда, ал жылдары кызматтык үйлөр менен автоунаалар итбекер баада менчиктештирилип, ал эми чет элдик насыялар бийликтегилердин жакындарына гана бөлүштүрүлгөн. Өлкөнүн тышкы карызынын пайдубалы дал ошол кезде түптөлгөн.
Системаны биротоло шал кылуу үчүн Акаевдин өкмөтү абсурддуу кадамга барып, жапырт кызматтан кетерин жарыялаган. Бул мезгил коррупциянын болуп көрбөгөндөй өсүшүнө жана демократиялык идеалдардан үй-бүлөлүк башкаруу моделине иш жүзүндө өтүү мезгили болуп калган.
«Ошол кезде Баш мыйзамга өзгөртүү киргизүүгө өзгөчө укугу бар парламентти айланып өтүү үчүн саясий кризис уюштурулган. "Эл баары бир түшүнбөйт" деп эсептеген политтехнолог Левитиндин кеңеши менен Акаев мыйзамдуу укугу жок туруп, өзгөртүүлөрдү референдумга алып чыккан», - дейт Бекназаров.
1994-жылдын 22-октябрындагы референдумда эл мындан ары Конституцияга киргизиле турган өзгөртүүлөр жана жаңы мыйзамдар референдумга чыгарылышы мүмкүн деген чечим үчүн добуш берген. Мындан тышкары, эки палаталуу парламент түзүлүп, президенттин ыйгарым укуктары кеңейтилген.
Кийинчерээк «Эсте калган он жылдык» аттуу китебинде Акаев парламенттик чектөөлөр аны канааттандырбагандыктан, Конституцияны бузганын өзү мойнуна алган. 1996-1998 жана 2003-жылдардагы кийинки өзгөртүүлөр бул багытты гана бекемдеген. «Ошондуктан, 1993-жылдагы Конституция кагаз жүзүндө канчалык жакшы болбосун, анын башкы трагедиясы - ал иштеген мыйзамга айлана албагандыгында», - деп пикирин жыйынтыктайт Бекназаров.
Азимбек Бекназаров менен толук маекти шилтеме аркылуу көрүүгө болот: Азимбек Бекназаров: "Эки-досы были одной из форм семейного правления"
Кыргызстандын Конституциясынын трансформациясынын экинчи этабы 1996-жылдын 10-февралына туш келди. Ал өзгөртүүлөр иш жүзүндө өкмөттүн президентке көз карандылыгын бекемдеди. Парламент министрлер кабинетин толук курамында кызматтан кетирүү укугунан ажырады. Президент министрлерди жана жергиликтүү администрация башчыларын жеке өзү дайындоо укугун өз колуна топтоду. Күчтөрдүн тең салмактуулугу биротоло бузулду: мамлекет башчысы парламентти таркатуу рычагына ээ болсо, мыйзам чыгаруучулар анын чечимдерине таасир этүү мүмкүнчүлүгүнөн дээрлик ажырашты.
Кийинки өзгөртүүлөр топтому 1998-жылдын 17-октябрында кабыл алынган. Бул жолу негизги маселе экономика болду: Конституцияда жерге болгон жеке менчик институту бекитилип, ал мамлекеттин кен байлыктарды жана жаратылыш ресурстарын коргоо милдеттенмеси менен бекемделди. Ошол эле учурда саясатчылар үчүн оюндун эрежелери өзгөрдү: депутаттыкка талапкерлердин жаш курагынын чеги 25 жашка чейин түшүрүлүп, өлкөдө беш жыл жашоо талабы жоюлду. Ошондой эле текстке сөз эркиндигин чектөөчү мыйзамдарга тыюу салган декларативдик норма киргизилди.
Бул мезгилдин акыркы өзгөрүүсү 2001-жылдын 24-декабрындагы тил саясатын аныктаган өзгөртүүлөр болду. Кыргыз тили мамлекеттик макамын сактап калды, орус тили расмий тил деп таанылды, ал эми улуттук азчылыктарга эне тилин сактоо жана колдонуу укугу кепилденди.
Ошентип, бир катар референдумдар жана түзөтүүлөр аркылуу өлкөнүн саясий ландшафты аткаруу бийлигинин талаптарына ылайык ырааттуу түрдө кайра жаңыланган.
Казакстандын суперпрезиденттик республикага карай жолу
Ушундай эле процесстер Казакстанда да жүргөн. 1995-жылдын апрелинде Нурсултан Назарбаев 1993-жылкы мыйзамда бийлик бутактарынын тең салмактуулугу жок деп ачык сындап, жаңы Конституцияны түзүү демилгесин көтөргөн. Бирок эксперттер белгилегендей, реформанын чыныгы себеби - эки жолу таркатууга дуушар болгон Жогорку Советти биротоло жоюу ниети болчу. Юрист Виталий Вороновдун айтымында, ал кездеги парламент оппозициянын милдетин аткарып, бюджетти жана мамлекеттик чыгымдарды көзөмөлдөө менен аткаруу бийлигинин өзүмбилемдигине чындап тоскоолдук кылып турган.
13-чакырылыштын депутаттары өкмөткө ишеним көрсөтпөөчүлүк жарыялап жана менчиктештирүүнүн күмөндүү жыйынтыктарын иликтеп, ачык тирешке чыгышкан.
«Депутаттар кесипкөй болуп калышкан. Газиз Алдамжаров жетектеген Жогорку Советтин Көзөмөл палатасы мамлекеттик мүлктү менчиктештирүүнүн алгачкы жыйынтыктарын иликтөөнү уланткан. Назарбаев жана анын айланасындагылардын ачыктан-ачык мыйзамсыз аракеттери ашкереленген. Дал ушул нерсе 1995-жылы Татьяна Квятковскаянын Конституциялык сотко кайрылуусуна чыныгы себеп болгон, ал ойдон чыгарылган шылтоолор менен 13-чакырылыштагы Жогорку Советти легитимсиз деп тапкан. Бардык ыйгарым укуктарга ээ болгон президент андан соң жаңы Конституцияны, эки палаталуу парламентти кабыл алууга багыт алган. Ага тил албаган Жогорку Советтен кутулуу керек болчу. Бул реформалардын жана референдумдун бүткүл маңызы ушунда», - дейт 13-чакырылыштагы Жогорку Советтин мурдагы депутаты Серик Абдрахманов.
1995-жылдын мартында Казакстанда президент Назарбаевдин ыйгарым укуктарын 2000-жылга чейин узартуу боюнча референдум жарыяланган. Ошол эле жылдын май айында президенттин жарлыгы менен жаңы Конституциянын долбоорунун үстүндө иштөө үчүн эксперттик-консультативдик кеңеш түзүлгөн.
Жаңы системаны легитимдештирүү үчүн 12 юристтен турган жумушчу топ түзүлүп, ага Сергей Алексеев сыяктуу белгилүү адистер жана француздук Роллан Дюма менен Жак Аттали өңдүү эл аралык эксперттер катышкан. Документтин негизи катары расмий түрдө «эң мыкты француз үлгүсү» алынган, бирок оппозициялык басма сөз ошол кезде эле бийликтин президент тарапка ооп кетиши коркунучтуу экенин эскерткен.
Кыска мөөнөттүү талкууларга карабастан, 1995-жылдын 30-августунда өткөн референдумда жаңы Конституцияны шайлоочулардын 90% колдогону расмий жарыяланды. Бул күн мамлекеттик майрамга айланды, бирок Абдрахмановдун пикиринде, бул референдум Казакстан үчүн терс кесепеттерди алып келди.
«Керектүү өзгөртүүлөр киргизилди. Президент өз позициясын бекемдеген ыйгарым укуктарга ээ болду. Назарбаев жана анын айланасындагылар эгемендикти, көз карандысыздыкты жана мамлекеттик бийликти менчиктеп алышты. Демократиялык, көз карандысыз Казакстан ушуну менен жашоосун токтоткон», - деп эсептейт Серик Абдрахманов.
Андан ары Казакстандын Конституциясына өзгөртүүлөрдү киргизүү улантылды.
Конституциялык кайра түзүүнүн кезектеги этабы 1998-жылга туш келип, анда Баш мыйзамдын 19 беренесине дароо масштабдуу түзөтүүлөр киргизилди. Бул өзгөртүүлөр алмашкыс бийликтин контурларын биротоло чийип, аягына чыгарды.
Негизги түзөтүүлөр түздөн-түз президенттин статусуна тиешелүү болду: мамлекет башчысынын ыйгарым укук мөөнөтү беш жылдан жети жылга узартылды, ал эми кызматты катарынан эки мөөнөттөн ашык ээлөөгө тыюу салган катуу чектөө жөн гана жокко чыгарылды. Биринчи адамдын саясий узак жашоосун мыйзамдык деңгээлде камсыз кылуу үчүн, Конституциядан мамлекеттик кызматкерлер үчүн 65 жаш деген жогорку курактык чек алынып салынды, ошол эле учурда президенттикке талапкерлер үчүн төмөнкү чек 35 жаштан 40 жашка көтөрүлдү.
Парламент да трансформацияга учурады: сенаторлордун ыйгарым укуктары алты жылга чейин, ал эми мажилисчилердики беш жылга чейин өстү. Мажилистин сандык курамы 70 адамга чейин көбөйтүлүп, 10 депутаттык мандат эми партиялык тизмелер аркылуу бөлүштүрүлө баштады. Ошентип, мөөнөттөрдү жана курактык ценздерди тууралоо аркылуу бийлик көзөмөлдү бир колдо узакка кармап турууга багытталган системаны ырааттуу түрдө куруп алды.
«Жоогазын революциясы» кандай оңдоолорду киргизди?
2003-жылдын башында Аскар Акаевдин режими кризиске дуушар болгон. Өлкө 2002-жылдын мартында милиция кызматкерлери тынч демонстрациянын катышуучуларына ок чыгарып, өлкөнү силкинткен Аксы окуясынан чыга албай жаткан. Кыргызстандын аймактарында бардык оппозициялык күчтөрдү бириктирген «Акаев кетсин!» деген ураан алдында курултайлар өтүп жатты.
Бийлиги алсырап баратканын түшүнгөн Акаев тактикалык айлакерликке салды.
«Акаев оппозициянын бир бөлүгү менен - Мелис Эшимканов жана Өмүрбек Текебаев баш болуп Малайзияга барышып, ошол жерден конституциялык реформаларды өткөрүү, Акаевди туңгуч президент катары жана анын үй-бүлө мүчөлөрүнүн кол тийбестигин Конституциянын үч беренесинде бекитүү боюнча өз ара келишип алышкан. Акаев ал кезде бийликти бөлүштүрүп жаткан, маркум Эшимкановго мамлекеттик катчылык кызматты, ал эми Текебаевге 2003-жылдагы конституциялык реформаларды жетектөөнү убада кылган», - деп эскерет Азимбек Бекназаров.
Малайзия сапарынын жыйынтыгы 2003-жылдын 2-февралындагы «кош референдум» болду. Анда шайлоочулардан Конституциянын жаңы редакциясын гана колдоону эмес, Акаевге өз мөөнөтүн 2005-жылга чейин аягына чыгарууга уруксат берүүнү да сурашкан. (Бул ыкманы алар өз ыйгарым укуктарын референдум аркылуу узартып алган Назарбаевден үйрөнүшкөн).
Бул реформанын негизги жашыруун маңызы - Акаевдин жана анын үй-бүлө мүчөлөрүнүн абсолюттук кол тийбестигин юридикалык жактан бекитүү эле. Конституцияга биринчи президент эч качан жоопкерчиликке тартылбайт деген кепилдик берген беренелер жазылды. 21 депутаттан турган топ (анын ичинде Дооронбек Садырбаев жана Абсамат Масалиев) муну ачык эле алдамчылык деп аташкан, бирок референдум «керектүү» деңгээлде өттү. БШКнын маалыматы боюнча, жаңы Конституция үчүн шайлоочулардын 75,5%ы, ал эми Акаевдин ыйгарым укуктарын 2005-жылдын аягына чейин сактап калуу үчүн 79%ы добуш берген.
Бул жыйынтык демократия тууралуу үмүттөрдү биротоло талкалады: оппозиция Аскар Акаевди бийликти узурпациялоого жана анын үчүнчү президенттик мөөнөтүнүн легитимсиздигине түздөн-түз айыптады. 2005-жылдын февралындагы парламенттик шайлоо чыдоонун акыркы чеги болду. Масштабдуу бурмалоолордун натыйжасында режимдин чыныгы оппоненттери чоң саясаттан четтетилип, Жогорку Кеңештеги орундарды бийликчил «Алга, Кыргызстан» партиясынын өкүлдөрү ээледи. Президенттин балдары Айдар жана Бермет Акаевдердин парламентке келишин оппозиция өкүлдөрү республиканы монархияга айлантуу аракети катары баалашты.
Бийлик атүгүл 2005-жылдан кийин да Акаевди жаңы мөөнөткө көрсөтүү үчүн кыртыш даярдай баштаган, бирок бул пландарды «Жоогазын революциясы» жокко чыгарды. 2005-жылдын 24-мартында элдик толкундоонун натыйжасында Кыргызстандын биринчи президенти Аскар Акаев бийликтен кулатылып, Москвага качып кетти. Акаевдин башкаруу доору ушундай акыбалда аяктады.
Назарбаев - Улут лидери
Кыргызстандагы «Жоогазын революциясы» постсоветтик мейкиндиктеги бардык президенттерге бийликтен бир күндө кантип оңой ажырап калууга болорун көрсөттү. Ошондуктан Акаевдин эң жакын кошунасы Нурсултан Назарбаев Казакстандын Конституциясында өз статусун бекемдөөнүн камын көрө баштаган.
2007-жыл Казакстандын саясий системасы түп-тамырынан бери кайра түзүлгөн мезгил болуп калды. Баш мыйзамга киргизилген масштабдуу өзгөртүүлөр аркылуу президенттин ыйгарым укуктары туу чокусуна жетти. Дал ошол кезде укуктук талаага «Туңгуч Президент - Елбасы» деген түшүнүк киргизилип, Нурсултан Назарбаевге өзгөчө статус берилген.
Жаңы редакцияда президенттик кызматты эки мөөнөт менен чектөө боюнча формалдуу ченем пайда болгон, бирок ал күтүлгөндөй эле «Улут лидерин» айланып өткөн. Мамлекет башчысынын ыйгарым укук мөөнөтү жети жылдан беш жылга кыскартылганы менен, башкаруунун реалдуу рычагдары ого бетер күчөгөн: өкмөт түздөн-түз президентке баш ийип калды, ал эми президент юстиция, коргоо, ички жана тышкы иштер сыяктуу негизги ведомстволордун башчыларын жеке өзү дайындоо укугун алды.
Парламент да трансформацияга учурады: Мажилис депутаттары эми бир гана партиялык тизме менен шайлана баштады. Президентке саясий партияга мүчө болууга уруксат берилиши менен бийлик вертикалы биротоло бекемделди. Кошумча фильтр катары жаңы «отурукташуу цензи» киргизилди, ал боюнча болочоктогу мамлекет башчысы акыркы 15 жылда Казакстанда жашоого тийиш эле. Ошентип, 2007-жылдагы реформа Туңгуч Президенттин фигурасы бардык мамлекеттик институттардын тутумунан жогору турган жеке басарлык режимге өтүүсүн юридикалык жактан тастыктады.
Виталий Воронов ушундай өзгөртүүлөрдү жасагандыгы үчүн башка адамдардын кылган иштерине уяла турганын айтат.
«1993-жылы президент үчүн 65 жаш деген курактык чек бар болчу. Нурсултан Абишевич өз убадасына туруп, ушул куракка жеткенде кызматын тапшырат деп болжолдонгон. Азыр болсо курактык чек жок. Экинчи өзгөртүү иштеп жаткан президент канча жолу талапкерлигин коё алат деген маселеге тиешелүү. Конституция ар бир жолу мөөнөттөр жаңылана тургандай өзгөртүлүп турду. Кийин Туңгуч Президентке эч кандай мөөнөттүк чектөөлөр тиешелүү эмес деген ченем пайда болду, андан соң ыйгарым укуктарды түбөлүккө калтыруу үчүн Елбасы - Улут лидери статусу берилди. Анын ролу баса белгиленип, иш жүзүндө Назарбаевге чейин бизде мамлекеттүүлүк болгон эмес деген маани туюнтулду. Мен үчүн бул чындыгында эле ойго келгис нерсе болду», - дейт ал.
Бакиевдин доору: Монархияга карай багыт
Ал эми Кыргызстанда саясий турмуш кайнап жаткан.
Революция толкуну менен бийликке келген экинчи президент Курманбек Бакиев элге эң башкысы, үй-бүлөлүк-кландык башкарууну жоюу жана парламентти күчтүү кылууга убада берген. Конституцияны өзгөртүү үчүн аткаминерлерден тартып укук коргоочуларга чейин кирген 300 кишилик конституциялык кеңешме түзүлгөн. Бирок президенттик такка отургандан кийин Бакиев убадаларын тез эле унутуп койду.
«Бакиев сөзүнө турган жок, 2006-жылдын күзүндө оппозиция чоң митинг уюштуруп, эл кайрадан Бишкектин көчөлөрүнө чыкты. Тирешүү бир жумага созулуп, 2006-жылдын 6-ноябрында Бакиев элдик Конституцияга кол коюуга мажбур болду. Бирок бир айдан кийин ал реванш алды. Өз тарапташтары менен бирге Конституцияга жаңы өзгөртүүлөрдү демилгелеп, 2006-жылдын 30-декабрында парламент аркылуу өзүнүн Конституциясын кабыл алууга жетишти.
Кийинчерээк эки депутат Эшимканов менен Карабеков Конституциялык сотко кайрылып, сот ноябрь жана декабрь айларындагы Конституцияларды жокко чыгарган. Бул Бакиевге 2007-жылы референдум аркылуу жеке өзүнүн Конституциясын кабыл алууга, ошону менен бирге шайлоо системасын бүтүндөй өзгөртүүгө жол ачты. Анткени ал кездеги парламент ага баш ийбей койгон эле», - деп эскерет Азимбек Бекназаров.
2007-жылдагы бул реформа менен Бакиев бийлигин кайтарып гана тим болбостон, шайлоо системасын да толугу менен кайра өзгөрткөн. Ал шайлоону партиялык тизмеге өткөрүп, бул ага «Ак Жол» аттуу чөнтөк партиясын түзүүгө мүмкүнчүлүк берди. Ошентип, тил албаган парламент толугу менен лоялдуу, үй-бүлөлүк орган менен алмаштырылып, бир катар манипуляциялар аркылуу президент шайлоо системасын биротоло өзүнө энчилеп алды. Бирок дал ушул дымактар 2010-жылдагы «Апрель революциясын» жакындаткан негизги себептер болду.
Акыркы кадам - бийликти мурас катары өткөрүп берүүнү легалдаштыруу аракети болду. Бийлик сересинде Президенттик кеңеш түзүү идеясы жаралган. Бул өзгөчө орган мамлекет башчысы ооруп калса же ишке жөндөмсүз болуп калса, мураскерди аныкташы керек эле. Оппозиция парламенттин спикери Зайнидин Курмановду Бакиевдердин үй-бүлөсүнүн кызыкчылыгына кызмат кылып жатат деп ачык айыптаган. «Азаттык» радиосундагы дебаттардын кызуу учурунда Курманов реформанын чыныгы максатын жашырбай: «Бизге монархиялык республика ылайык келет», - деп билдирген.
Парламент бул түзөтүүнү моюн сунуп кабыл алды, ал эми Конституциялык сот органдын аталышын «Мамлекеттик кеңешме» деп өзгөртүп, бул механизмди иш жүзүндө жактырып берди. Эми Кыргызстанды экинчи президенттик үй-бүлөнүн конституциялык ченемдерди айланып өтүп, өлкөнү башкаруу маселеси жакын адамдардын тар чөйрөсүндө гана чечиле турган монархияга окшош түзүлүшкө айлантуу боюнча экинчи аракети болчу.
Мындай узурпация жана династиялык башкарууну орнотууга болгон ачык ниет элдин чыдамын түгөттү. 2010-жылдагы «Апрель революциясы» бул пландардын ишке ашуусуна жол берген жок. 2010-жылдын 7-апрелиндеги элдик толкундоодо 89 кыргызстандык курман болуп, 500дөн ашыгы жаракат алды.
Курманбек Бакиев 2010-жылдын 15-апрелинде Казакстандын президенти Нурсултан Назарбаевдин колдоосу менен Кыргызстандан чыгып кетүүгө мажбур болду.
2011-2017-жылдардагы Казакстан: Түбөлүктүүлүктү юридикалык бекитүү
Кыргызстандагы саясий туруксуздуктун фонунда Казакстандагы кырдаал бетондай бекемдикти көрсөтүп турду. Бирок мындан да артык жасоонун чеги жок эле.
2011-жылдын февралында Баш мыйзам дагы бир жолу учурдагы саясий конъюнктурага ылайыкталып өзгөртүлдү: президент мөөнөтүнөн мурда шайлоону өз чечими менен жарыялоого өзгөчө укук алды. Нурсултан Назарбаев бул рычагды кечиктирбестен колдонду. Ошол эле жылдын апрель айында добуш берүү өтүп, ал система үчүн триумфалдык 95,55% добуш менен аяктады. Бул көрсөткүч учурдагы багыттын такыр талашсыз экенин биротоло тастыктады.
Конституциянын 19 беренесине тиешеси бар реформалар топтому 2017-жылы кабыл алынды. Расмий риторика: бийлик өкмөт менен парламенттин пайдасына кайра бөлүштүрүлөт деп жар салынды. Бирок иш жүзүндө Нурсултан Назарбаевдин жеке позициясы ого бетер чыңдалды. Мурдагы титулдарына «Эгемен Казакстандын негиздөөчүсү» деген жаңы статус кошулуп, бул президенттин фигурасын кадимки кызматтык иерархиянын алкагынан биротоло алып чыкты.
Ыйгарым укуктарды өткөрүп берүү жөнүндөгү билдирүүлөргө карабастан, система өзүнүн гибриддик мүнөзүн сактап калды. Өкмөт эми президентке да, парламентке да отчёт бере турган болду, ал эми министрлер кабинетинин ыйгарым укуктарын тапшыруу процедурасы президенттин инаугурациясына эмес, Мажилис шайлоосуна байланыштырылды. Ошону менен бирге Конституциялык кеңештин функциялары да өзгөрдү: мындан ары ал мурдагыдай соттордун эмес, биринчи кезекте мамлекет башчысынын кайрылууларын карай баштады. Ошентип, 2017-жылдагы реформалар сырткы көрүнүшү демократиялуу көрүнгөнү менен, Туңгуч Президенттин статус-квосун тереңирээк бекемдеген татаал конструкцияны түздү.
Мындай түзөтүүлөрдүн баарын эскерген Серик Абдрахманов Конституция иш жүзүндө иштебегенин белгилейт.
«Конституцияны өлтүрүп, көөмп салышып, ал эми референдумдар Конституцияны эксгумациялоо сыяктуу эле болуп калган. Алар табыттан Конституцияны алып чыгып, ага өзгөртүүлөрдү киргизип, кайра көөмп коюшчу. Биздин трагедиябыз мына ушунда эле», - дейт ал.
Кыргызстандагы парламентаризм иллюзиясы: 2010 жана 2016-жылдардагы реформалар
2010-жылдагы Апрель революциясы үй-бүлөлүк башкарууну биротоло жоюу тууралуу кескин талап койду. Бул суроо-талапка жооп катары Өмүрбек Текебаевдин жетекчилиги астында 500 адамдан турган Конституциялык кеңешме иштеп чыккан жаңы Конституция сунушталды. Негизги жаңылык катары парламенттик башкаруу формасына өтүү жарыяланды. Мында өкмөттү президент эмес, партиялардын коалициясы курашы керек эле.
Бийлик боштугуна жол бербөө үчүн 2010-жылдын 27-июнундагы референдум менен бирге Роза Отунбаеванын өткөөл мезгилдин президенти катары ыйгарым укуктары бекитилди. Баш мыйзамга 2020-жылга чейин кандайдыр бир өзгөртүүлөрдү киргизүүгө мораторий коюлган. Бирок иш жүзүндө «узурпациядан коргоо» механизми иштеген жок.
2012–2013-жылдары эле артка чегүү башталды, реалдуу бийлик кайрадан президент Алмазбек Атамбаевдин колуна топтолгон. Эң таңгалычтуусу, Конституцияны айланып өтүп, президенттин ыйгарым укуктарын кеңейткен мыйзамдардын авторлору катары реформанын «негиздөөчү аталары» Текебаев менен Нарымбаев чыгышты. Беш жылдын ичинде Атамбаев беш премьер-министрди алмаштырып, аткаруу бийлигин иш жүзүндө жеке өзү башкарып турду.
2016-жылы Атамбаев мораторийди бузуп, «акмактан коргоо» урааны астында референдум өткөрдү. Азимбек Бекназаровдун пикиринде, реформанын чыныгы максаты прагматикалык мүнөздө болгон: болочоктогу президентти (Жээнбековду) «англис ханышасына» айлантып, алсыратуу жана көзөмөлдөгү премьер-министр Сапар Исаков аркылуу таасир этүү рычагдарын сактап калуу эле.
2016-жылдагы реформа аткаруу бийлигинин вертикалын күчөткөн бир катар маанилүү өзгөртүүлөрдү киргизди. Кыргызстан расмий түрдө эл аралык келишимдердин улуттук мыйзамдардан артыкчылыгынан баш тартты жана терроризм үчүн жарандыктан ажыратуу нормасын киргизди. Ошондой эле нике эркек менен аялдын ортосунда гана болору бекитилди.
Сот системасы көз карандысыздыгынан ажырады: мурда жалаң соттордон турган тартип комиссияларына президенттин жана парламенттин өкүлдөрү кошулду. Түзөтүүлөрдүн негизги бөлүгү премьер-министрдин ыйгарым укуктарына тиешелүү болду: ага бул кызматты депутаттык мандат менен айкалыштырууга жана министрлерди жеке өзү кызматтан алууга уруксат берилди. Атамбаев 2017-жылы кызматтан кеткенден кийин күчүнө кире турган бул норма, өкмөт башчысы эл өкүлү статусу менен корголуп, парламентке түз таасир эте алган системаны түзүүгө багытталган.
Бирок бул сценарий Атамбаевдин өзү үчүн кыйроо менен аяктады, ал өзү түзгөн механизмдер системаны элита ичиндеги кезектеги чыр-чатактан сактап кала алган жок. Анын мураскери Сооронбай Жээнбеков премьер-министр Сапар Исаковду оңой эле кызматтан кетирди. Кийинчерээк Исаковго карата кылмыш иши козголуп, КР Кылмыш-жаза кодексинин «Коррупция» беренеси боюнча 15 жылга эркинен ажыратылды. Ал эми экс-президент Алмазбек Атамбаевдин өзүнө карата бир нече кылмыш иши козголду. Атамбаевге биринчи мөөнөт (11 жыл) «мыйзамдагы ууруну» абактан бошотууга катыштыгы үчүн берилди. Экинчи мөөнөт — мүлкүн конфискациялоо жана бардык наам, сыйлыктарынан ажыратуу менен 11 жыл 6 айга эркинен ажыратуу — аны камакка алуу учурундагы Кой-Таш айылындагы башаламандыктарга байланыштуу болду. Атамбаев түрмөдө үч жарым жыл отуруп, 2023-жылдын 14-февралында Бишкектин Биринчи Май райондук сотунун чечими менен чет өлкөгө дарыланууга чыкканына байланыштуу бошотулган.
Токаевдин доору: Борбор калаанын атын өзгөртүүдөн керт башка сыйынууну жоюуга чейин
Казакстандын конституциялык тарыхынын жаңы барагы 2019-жылдын мартында күтүүсүз окуя менен ачылды. Өз каалоосу менен ыйгарым укуктарын тапшырган Назарбаев бийликти Касым-Жомарт Токаевге өткөрүп берди. Мураскердин эң алгачкы кадамы - борбор калаанын атын Нурсултан Назарбаевдин урматына Нур-Султан деп өзгөрткөнү болду. Парламент бул түзөтүүнү кабыл алуу үчүн болгону 18 мүнөт коротту, юрист Виталий Воронов бул шашылыш аракетти кийинчерээк бийликтин уятсыздыгы катары мүнөздөгөн.
2022-жылдагы трагедиялуу январь окуялары бурулуш учур болуп калды. Массалык митингдердин кандуу басылышы, президент Токаевдин эскертүүсүз ок атуу тууралуу буйругу жана 238 адамдын өлүмү (расмий маалымат боюнча) режимди жаңы легитимдүүлүк издөөгө мажбур кылды. «Жаңы Казакстанды» куруу урааны астында 2022-жылдын 5-июнунда республикалык референдум өттү.
Реформа Назарбаевдин саясий мурасын өчүрүүгө багытталган. Биринчиден, Конституциядан Елбасы статусу тууралуу беренелер толугу менен алынды, экинчиден, президенттик мандат кайра шайлануу укугусуз бир жолку жети жылдык мөөнөт менен чектелди, үчүнчүдөн, Конституциялык сот калыбына келтирилип, Мажилиске бир мандаттуу округдардан шайлануучу аралаш система кайтарылды, төртүнчүдөн, өлүм жазасына тыюу салуу жогорку деңгээлде бекитилди.
Ошол эле жылдын сентябрь айында борбор калаанын кайрадан Астана деп аталышы символдук финал болду. Өзгөртүүлөрдү жарандардын 77%дан ашыгы колдоп, Токаевдин «эски системага» каршы чыгышы шыктандыруучу көрүнгөнү менен, эксперттердин суроолору дагы деле бар. Серик Абдрахманов коомдун алгачкы деми өчө баштаганын, анткени реформалар акырындап солгундап калганын белгилейт. Ал эми Виталий Вороновдун пикиринде, 1993-жылдан берки бир дагы түзөтүү өзүм билемдикке каршы коргонуунун реалдуу механизмин түзө алган жок. Ал эми болуп жаткан окуялардын баары узарып бараткан «антиконституциялык процесстин» бир бөлүгү бойдон калууда.
Жапаровдун Конституциясы: узурпациябы же туруктуулукпу?
2020-жылдын октябрындагы бийлик алмашуу Кыргызстандагы парламенттик башкаруу формасынын он жылдык экспериментине чекит койду. Мамлекеттик төңкөрүш толкуну менен бийликке түз эле түрмөдөн келген Садыр Жапаров (ал жерде барымтага алуу үчүн 11 жылдык мөөнөтүн өтөп жаткан), бир айдан кийин эле Конституцияны өзгөртүү демилгесин көтөрдү.
Мунун жүйөсү катары айрым эксперттер «эт менен челдин ортосунда» деп атаган гибриддик парламенттик-президенттик моделдин ордуна мамлекетке түшүнүктүү башкаруу формасы керек экендиги айтылды. Жалпы элдик референдумда Кыргызстандын эли катуу президенттик республикага кайтып келүүнү колдоду. Жаңы Баш мыйзамды иштеп чыгуу менен Конституциялык кеңешме алектенди, анын курамына 1990-жылдан бери мындай комиссиялардын баарына катышып келген укук коргоочу Турсунбек Акун да кирди.
Процесс курч талаш-тартыштар, Конституциянын вариантына карата сын-пикирлер жана коомдогу терең жиктелүү менен коштолду. Оппозиция жана көз карандысыз юристтер кеңешменин ишине катышуудан баш тартышты. Муну Акун сынчылардын өздөрүнүн чоң катасы деп эсептейт: «Мен жарандык сектордун, оппозициянын жана укук коргоочулардын бардык өкүлдөрүн чакырып, алар менен дебат өткөрүүнү сунуштагам. Кеңешменин төрагасы Бекбосун Бөрүбашев бардык сынчыларга чакыруу жөнөткөн, бирок алар тоготпой, келбей коюшту. Анан ким күнөөлүү? Бул ачык талкуу болчу, каалаган адам келип өз сунуштарын киргизип, сындаса болмок. Акыры алар бизди бийликке кызмат кылып жатасыңар деп айыптап чыгышты».
Бирок документти Жогорку Кеңеште кабыл алуунун жыйынтыктоочу этабы демократиялык стандарттардан алыс болду. Парламент долбоорго бир дагы түзөтүү киргизбей, иш жүзүндө жоопкерчиликтен качты. Акундун айтымында, депутаттар тексттеги бир дагы тамганы өзгөртпөй, жоопкерчиликти толук түрдө кеңешме мүчөлөрүнө оодарып коюу менен «чоң күнөө» кылышты. Ошол эле учурда комиссияга бийлик кабинеттеринен гана эмес, көчөдөн да, өзгөчө мамлекеттин светтик статусу боюнча басым жасалып жатты.
«Ислам өкүлдөрү, муфтияттын жетекчилери, мечит кызматкерлери, жөнөкөй адамдар Илимдер академиясын курчоого алып, Конституциядан "светтик" деген сөздү алып салууну талап кылып, чоң басым көрсөтүштү. Биз, укук коргоочулар жана патриоттор, аны коргоп калдык, бирок бул абдан оор болду. Биз светтик түзүлүштөн баш тартууга жол бербешибиз керек, бул чоң трагедия болот».
Эксперттердин негизги кооптонуусу - бийлик бутактарынын ортосундагы тең салмактуулук жана өз ара көзөмөл системасынын бузулушу болду. Юрист Сания Токтогазиева күчтөрдүн балансынын жоголушу сөзсүз түрдө тиранияга алып келерин эскерткен. Бүгүн Турсунбек Акун бул кооптуу божомолдор ишке аша баштаганын моюнга алат. Ал 2022-жылдын октябрындагы «Кемпир-Абад иши» боюнча массалык камакка алууларды авторитаризмге биротоло өтүү чекити деп атайт.
«Дал ошол учурдан тарта адам укуктарын массалык түрдө чектөө башталды. Бир адам башкарып, кааласа камап жатат. Текебаевдин биз "экинчи Түркмөнстанга айланабыз” деген божомолдору ишке ашты. Бирок Текебаев өзү да азыр бийликке кызмат кылып, ага жүгүнүп калды».
Кыргыз конституционализминин трагедиясы кайрадан башына кайтып келди. Садыр Жапаров да өзүнөн мурункулар сыяктуу эле, жоопкерчиликти толугу менен өзүнө алууну убада кылып, ыйгарым укуктарды бир колго топтоо жолуна түштү. Бирок Турсунбек Акун белгилегендей, бул жоопкерчиликтин механизмдери - импичмент же көз карандысыз сот сыяктуу институттар бүгүн шал абалда.
«Парламент Президенттин администрациясынын бир бөлүмүндөй эле иштеп калды, анын кадыр-баркы жок. Элдик Курултай чөнтөк жыйынга айланды, мамлекет алардын жол киресин, тамак-ашын төлөп берет, акимдер ар бир сөздү аңдып турушат. Президент Аскар Акаевдей эле болуп калды: ким аны мактаса, жанына тартат, ким сындаса, камайт».
Турсунбек Акун менен толук маекти шилтеме аркылуу көрүүгө болот: Турсунбек Акун:"Садыр Жапаров совершил роковые ошибки"
Баш мыйзамды ар бир жаңы лидерге ылайыктап кайра-кайра өзгөртүү өлкөнү системалуулуктан ажыратууда. Тарых көрсөткөндөй, «өлкөнү оңдоо» боюнча эң жакшы ниеттер да адам укуктары жана сөз эркиндиги жаатындагы катачылыктарга жол берип, Конституцияны коомдук келишимден жеке башкаруунун куралына айлантып салууда.
Казакстандын
конституциялык циклы 2026-жылдын 15-мартында кезектеги кескин секирикти жасады. Республикалык референдумда жарандар иш жүзүндө
жаңы Баш мыйзам үчүн добуш беришти: тексттин 80%дан ашыгы өзгөрүп, 77 беренени
камтыды. Шайлоочулардын 87,15% расмий колдоосу менен өлкө башкаруунун
өзгөртүлгөн системасын гана эмес, жаңы мамлекеттик майрамга да ээ болду, Конституция күнү эми 15-мартка которулду.
Бул 1995-жылдан берки жетинчи масштабдуу реформа болуп, ал рекорддук кыска мөөнөттө ишке ашырылды. Январдагы алгачкы ачык билдирүүлөрдөн тартып, 12-февралда долбоордун жарыяланышына чейин арадан бир гана ай өттү. Президент Токаевдин расмий риторикасы: өлкө «суперпрезиденттик» моделден «таасирдүү парламенти» бар республикага өтүп жатат деп жар салды. Бирок текстти терең талдоо тескерисинче, мамлекет башчысынын ыйгарым укуктары тарыхый максимумга жеткенин көрсөтүүдө.
Негизги өзгөртүүлөр бийликтин жаңы архитектурасын бекитти:
Парламенттин трансформациясы: Жогорку мыйзам чыгаруучу орган бир палаталуу болуп, «Курултай» деп аталды жана толугу менен партиялык система аркылуу куралмай болду.
Вице-президент институту: Жаңы кызмат орду киргизилди, аны президент жеке өзү дайындайт жана кызматтан бошотот.
Таркатуу укугу: Депутаттар вице-президенттин же премьер-министрдин талапкерлигин эки жолу макулдашуудан баш тарткан учурда, президент Курултайды таркатуу рычагына ээ болду.
Чындыгында, президенттик бийлик эми бардык негизги институттардын кадрдык курамын, Конституциялык жана Жогорку соттордун төрагаларынан тартып, Улуттук банктын, Улуттук коопсуздук комитетинин (КНБ) жана БШКнын жетекчилерине чейин толук көзөмөлдөйт. Жаңы редакцияда мамлекет башчысынын ыйгарым укуктары сакталып эле калбастан, аша чапкан деңгээлге жеткени адвокат Виталий Вороновду кооптондурат. Жаңы парламенттин статусу өзгөчө таң калууну жаратат.
«Бул 145 депутаттын атүгүл өз курамынан төраганы көрсөтүүгө укугу жок, аны президент сунуштайт. Өкмөт башчысын, вице-президентти сунуштайт, эгер эки жолу макул болушпаса, алар таркатылат. Эгер президент чын эле таасирдүү парламентти кааласа, мындай ыйгарым укуктар ага эмне үчүн керек? Мындай нерсе 1993-жылы да, 1995-жылы да болгон эмес. Бийликтин бир бутагы башкалардын баарына ачыктан-ачык үстөмдүк кылып, тең салмактуулук жана өз ара көзөмөл системасын маңызынан ажыратып жатат».
Серик Абдрахманов түзүлгөн кырдаалды «Конституция үчүн Конституция» системасы катары мүнөздөйт. Анын пикиринде, заманбап мыйзам чыгаруу процесси жасалма көрүнүшкө айланып, элдик бийликтин рухун биротоло «көмүп» салды: бийлик мындан ары жарандардын кызыкчылыгында иштөөнү каалабайт жана иштей да албайт.
Корутунду
Эки республиканын конституциялык өнүгүүсүнүн отуз беш жылдык жолун талдап жатып, пессимисттик жыйынтыктардан алыс болуу кыйын. Казакстанда да, Кыргызстанда да Баш мыйзам ар бир жаңы лидер өз кызыкчылыгына жараша кайра оңдоп алган ийилчээк куралга айланды. 2026-жылдагы реформалар бул тенденцияны болгону бекемдеди. Конституция саясий конъюнктуранын барымтасында кала бергендиктен, анын пайдасын эл эмес, бийлик көрө бермекчи. Саясий элитанын кезектеги алмашуусу кезектеги «нөлдөн баштоого» жана жаңы тарыхты таза барактан жазууга алып келбейт деп эч ким кепилдик бере албайт.
Материалды даярдагандар: Назира Даримбет, Юлия Козлова (Казакстан) жана Лейла Саралаева (Кыргызстан).
Сүрөттөр: Даниэль Оселедко (Кыргызстан).